Ksenoestrogeny stały się bardzo popularnym tematem w świecie nauki, a zwłaszcza w świecie badań nad zaburzeniami estrogenami. Okazuje się, że nadmierna ekspozycja na te związki może mieć swoje implikacje na zdrowie hormonalne kobiet. W tym artykule przeczytasz jak minimalizować narażenie na ksenoestrogeny oraz jaki mogą mieć wpływ na organizm.
Co to są ksenoestrogeny?
Ksenoestrogeny, to obce („kseno” oznacza obcy) substancje chemiczne, które mają zdolność wpływania na gospodarkę hormonalną, dzięki podobieństwu w budowie do estrogenów. Należy do nich wiele substancji, w tym Bisfenol A, ftalany, pestycydy, dioksyny, ale także naturalne roślinne fitoestrogeny (które znajdziemy chociażby w soi, ale także w innych nasionach roślin strączkowych).
Mechanizm działania ksenoestrogenów
Najważniejszą informacją na temat ksenoestrogenów jest to, że są one podobne do estrogenów, a więc są w stanie przyczepiać się do receptorów estrogenowych i powodować efekt, jakby to estrogeny uległy przyłączeniu do receptora. Niestety większość ksenoestrogenów jest silniejsza od naszych naturalnych estrogenów (z wyjątkiem naturalnych fitoestrogenów, o których przeczytasz poniżej), co jest dużym problemem.
Ksenoestrogeny zaburzają również syntezę i metabolizm naszych własnych estrogenów, zmieniają działanie receptorów dla estrogenów, a niektóre z nich zaburzają działanie osi przysadka – jajniki i pogarszają insulinowrażliwość.
Różnice między ksenoestrogenami a naturalnymi estrogenami
Nie wszystkie ksenoestrogeny będą działały negatywnie. Fitoestrogeny mogą wpływać na poprawę lipidogramu, łagodzą objawy menopauzy, mogą działać profilaktycznie przeciw rozwojowi raka piersi, a resweratrol, który również należy do grupy ksenoestrogenów to silny przeciwutleniacz.
W sytuacji nadmiaru innych ksenoestrogenów lub estrogenów (np. w wyniku dominacji estrogenowej), fitoestrogeny przyczepiają się do receptorów estrogenowych. W tym przypadku to dobrze. Fitoestrogeny są bowiem słabsze w działaniu od innych ksenoestrogenów i naszych estrogenów naturalnych, zatem będą ograniczać objawy dominacji estrogenowej, tj. tkliwość piersi przed okresem, obfite i bolesne miesiączki, torbiele w piersiach i są korzystnym składnikiem diety.
Więcej o dominacji estrogenowej przeczytasz w dedykowanym artykule: https://kbednarska.pl/dominacja-estrogenowa-przyczyny-objawy-i-leczenie/
Fitoestrogeny znajdziesz m.in. w soi, ciecierzycy, soczewicy, fasoli, szpinaku, lnie, sezamie, jagodach, wiśniach, jabłkach, a także orzechach.
Główne źródła ksenoestrogenów
Niestety źródła ksenoestrogenów w naszym codziennym otoczeniu są powszechne. Powiedzmy sobie szczerze – nie da się ich całkowicie wyeliminować. Ale możemy organiczać ekspozycje na ksenoestrogeny i to bardzo polecam.
Główne źródła ksenoestrogenów to:
- Jedzenie:
- produkty puszkowane
- produkty przechowywane długo w plastiku (zwłaszcza oleje, np. olej rzepakowy)
- gotowanie i podgrzewanie w woreczkach plastikowych, np. gotowanie ryżu w woreczkach.
- przetrzymywanie wody w butelce na słońcu
- dioksyny np. z zanieczyszczonych ryb
- pestycydy i inne środki ochrony roślin
- metale ciężkie, które również działają jako ksenoestrogeny
- Podpaski, wkładki i tampony (chodzi o te zapachowe i bielone chlorem)
- Chemia domowa
- płyny i proszki do prania ubrań
- płyn do mycia naczyń i kuchni
- chemia łazienkowa
- Paragony i druki prosto z drukarki
- Teflon (patelnie i garnki, zwłaszcza te porysowane, zniszczone)
- Kosmetyki (zwłaszcza kolorowe, pachnące, do makijażu)
- Wody powierzchniowe i woda z kranu
- Dym tytoniowy
- Środki ochrony roślin
- Odświeżacze powietrza i świece zapachowe syntetyczne (rzepakowe i sojowe są w porządku)
- Zanieczyszczenie powietrza (np. ze względu na metale ciężkie).
Wpływ ksenoestrogenów na zdrowie
Ksenoestrogeny są posądzane o wiele negatywnych skutków zdrowotnych. Do najważniejszych należą zaburzenia hormonalne. Obecnie znajduje się powiązanie między ksenoestrogenami, a PCOS, insulinoopornością, endometriozą, nowotworem piersi, bolesnymi i obfitymi miesiączkami. Ksenoestrogeny mogą też pogarszać funkcje reprodukcyjne u kobiet i mężczyzn i stanowić dużą przeszkodę dla poczęcia dziecka. Uważa się, że to własnie ksenoestrogeny mogą być przyczyną galopującego wzrostu występowania niepłodności wśród par.
Długotrwałe narażenie na ksenoestrogeny może zwiększyć ryzyko wystąpienia u kobiety zapalenia tarczycy o podłożu autoimmunologicznym, czyli Hashimoto.
Jak unikać ekspozycji na ksenoestrogeny?
Jak widzisz, dzisiejszy świat pełen plastiku i mikrocząstek ksenoestrogenów nie stawia przed Tobą łatwego zadania. Nie panikuj jednak! Po prostu zastanów się, które produkty ze swojej codzienności możesz wymienić na te naturalne, z mniejszą ilością ksenoestrogenów lub nawet ich pozbawione.
Przede wszystkim:
- wymień podpaski, wkładki i tampony, na te z bio bawełny, bezzapachowe i niebielone chlorem. Możesz skorzystać też z kubeczka menstruacyjnego, który wg mnie jest najlepszą opcją dla zdrowia.
- wymień chemię domową na naturalną, np. Zielko, Frosch, Swonco
- unikaj kontaktu z paragonami (nie przetrzymuj ich w dłoniach)
- makijaż zostaw na specjalne okazje
- nie gotuj kasz i ryży w woreczkach. Kupuj takie w zbiorczych opakowaniach, a jak już musisz w woreczku, to wysyp jego zawartość
- następnym razem kup patelnie i garnki ze stali nierdzewnej lub szklane, zamiast teflonowych
- staraj się kupować jedzenie z jak najlepszego źródła (głównie ryby, mięso).
Podsumowanie – jak chronić zdrowie przed ksenoestrogenami?
Każdy powinien znaleźć swoje sposoby na ograniczenie narażenia na ksenoestrogeny. Przyjrzyj się sobie i swojemu życiu – jakie substancje i jakie produkty Cię otaczają na co dzień – a z pewnością uda się znaleźć coś do poprawy. Pamiętaj, że to właśnie Twoja codzienność w największym stopniu będzie wpływała na Twoje zdrowie. Codzienne wybory, choćby te nudne i bez fajerwerków mogą mieć największe znaczenie dla późniejszych efektów. Działaj systematycznie a na pewno poczujesz różnice.
Bibliografia:
Wang X, Ha D, Yoshitake R, Chan YS, Sadava D, Chen S. Exploring the Biological Activity and Mechanism of Xenoestrogens and Phytoestrogens in Cancers: Emerging Methods and Concepts. Int J Mol Sci. 2021 Aug 16;22(16):8798. doi: 10.3390/ijms22168798. PMID: 34445499; PMCID: PMC8395949.
Egalini F, Marinelli L, Rossi M, Motta G, Prencipe N, Rossetto Giaccherino R, Pagano L, Grottoli S, Giordano R. Endocrine disrupting chemicals: effects on pituitary, thyroid and adrenal glands. Endocrine. 2022 Dec;78(3):395-405. doi: 10.1007/s12020-022-03076-x. Epub 2022 May 23. PMID: 35604630; PMCID: PMC9637063.
Woźniak M., Murias M. Ksenoestrogeny: substancje zakłócające funkcjonowanie układu hormonalnego. Ginekol Pol. 2008, 79, 785-790.
E. Forma, A. Szymczyk, A.Krześlak, Wybrane ksenoestrogeny i ich wpływ na zdrowie człowieka, Folia Medica Lodziensia, 2013, 40/1:79-97
López-Rodríguez D, Franssen D, Sevrin E, Gérard A, Balsat C, Blacher S, Noël A, Parent AS. Persistent vs Transient Alteration of Folliculogenesis and Estrous Cycle After Neonatal vs Adult Exposure to Bisphenol A. Endocrinology. 2019 Nov 1;160(11):2558-2572. doi: 10.1210/en.2019-00505. PMID: 31503316.
Wang Z, Liu H, Liu S. Low-Dose Bisphenol A Exposure: A Seemingly Instigating Carcinogenic Effect on Breast Cancer. Adv Sci (Weinh). 2016 Nov 21;4(2):1600248. doi: 10.1002/advs.201600248. PMID: 28251049; PMCID: PMC5323866.
Rashidi BH, Amanlou M, Lak TB, Ghazizadeh M, Eslami B. A case-control study of bisphenol A and endometrioma among subgroup of Iranian women. J Res Med Sci. 2017 Jan 27;22:7. doi: 10.4103/1735-1995.199086. PMID: 28400829; PMCID: PMC5361444.
Huo X, Chen D, He Y, Zhu W, Zhou W, Zhang J. Bisphenol-A and Female Infertility: A Possible Role of Gene-Environment Interactions. Int J Environ Res Public Health. 2015 Sep 7;12(9):11101-16. doi: 10.3390/ijerph120911101. PMID: 26371021; PMCID: PMC4586663.
Ziv-Gal A, Flaws JA. Evidence for bisphenol A-induced female infertility: a review (2007-2016). Fertil Steril. 2016 Sep 15;106(4):827-56. doi: 10.1016/j.fertnstert.2016.06.027. Epub 2016 Jul 12. PMID: 27417731; PMCID: PMC5026908.
Panagiotou EM, Ojasalo V, Damdimopoulou P. Phthalates, ovarian function and fertility in adulthood. Best Pract Res Clin Endocrinol Metab. 2021 Sep;35(5):101552. doi: 10.1016/j.beem.2021.101552. Epub 2021 Jun 2. PMID: 34238683.
